دانشگاه قرآن و حدیثنیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه23223820193820250219تحلیل های هستی شناسانۀ شارحان «الکافی» از عقل در روایت اوّل «کتاب العقل و الجهل»52513972FAشعباننصرتیعضو هیات علمی پژوهشگاه قرآن و حدیث0009-0002-3821-8390Journal Article20240901یکی از بنیادیترین چالشهای فهم متون حدیثی، تبیین ماهیت و کارکرد «عقل» است که بهویژه در حدیث نخست «کتاب العقل و الجهل» <em>الکافی</em> برجستگی مییابد و زمینهساز تفاسیر گوناگونی از هستی عقل شده است. این مقاله با تمرکز بر تحلیلهای هستیشناسانۀ شارحان برجستۀ <em>الکافی</em>، در پی پاسخ به این پرسش است که آنان عقل را بر چه مبانی هستیشناسانهای تحلیل کردهاند؟ پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوای کیفی و مطالعۀ تطبیقی آرا نشان میدهد که شارحان در مواجهه با هستی عقل به دو رویکرد کلان تقسیم میشوند: الف. عقل بهعنوان موجودی مستقل و مفارق: این گروه خود شامل دو نظریه است؛ یکی عقل را «صادر اوّل» و کاملاً مفارق از ماده میداند و دیگری آن را موجودی مفارق شبیه به عقل فعال میشناسد که با تعلّق فعلی به نفس ناطقه انسانی همراه است. ب. عقل درون ابعاد وجودی انسان: این دسته شامل سه نظریه است؛ عقل بهمثابۀ نفس ناطقه، عقل بهعنوان حالات یا ملکهای نفسانی و عقل بهمنزلۀ غریزهای نورانی در قلب انسان. این تحلیل و تفکیک مبانی، به درک روشنتری از تحوّل اندیشه دربارۀ عقل در سنت شرحنویسی حدیث منجر میشود.https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13972_91444230da54bf12d494eeaf19e92fb8.pdfدانشگاه قرآن و حدیثنیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه23223820193820250219کارکردها و راهکارهای بهرهمندی از حدیث ضعیف275013957FAحمیدمحمدیپژوهشگر مؤسسه آموزش عالی ائمه اطهار علیهم السلام و دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایرانجوادنفریاستادیار گروه معارف آزاد اسلامی بویین زهرا، دانشکده علوم انسانی/گروه معارف، ایران/قزوین/آزاد اسلامی واحد بویین زهراJournal Article20240813حجم قابل توجّهی از احادیث منابع اسلامی، ضعیفالسند تلقی شدهاند. این مسئله، پژوهشگران حوزۀ حدیث و فقاهت را با این چالش مواجه میسازد که آیا ضعف سند، به تنهایی، دلیلی کافی برای طرد کامل این روایات است یا میتوان از آنها بهره برد؟ این مقاله مبتنی بر جایگاه حدیث در استنباط دینی و عدم کفایت صرف ضعف سندی برای نفی کلی نگاشته شده و در پی پاسخ به این پرسش است که: با توجه به ضعف سندی، چگونه میتوان از احادیث ضعیف در پژوهشهای دینی و فقهی بهرهبرداری کرد و راهکارهای این بهرهبرداری چیست؟ این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی، نشان میدهد که احادیث ضعیف را میتوان در زمینههای مشخصی به کار بُرد که شامل استفاده در تقویت و تأیید روایات صحیح، بهرهبرداری در مسائل تاریخی و سیره، و توجه به مضمون آنها در ابواب اخلاق و مواعظ است. به علاوه استفاده از روشهای اعتبارسنجی غیر سندی و ارائۀ شواهدی برای وثوق صدوری، بررسی محتوایی در پرتو قرآن و سنّت قطعی از جمله راهکارهای بهرهبرداری آن است. این یافتهها، ضمن ارائۀ چارچوبی کارآمد در تعامل با احادیث ضعیف، افقهای امیدوارکنندهای را برای پژوهش و تبیین مقولات دینی و فقهی میگشاید و از کنار گذاشتن گنجینهای ارزشمند از میراث حدیثی جلوگیری میکند.https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13957_cb31864f93718c47247e676af678c927.pdfدانشگاه قرآن و حدیثنیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه23223820193820240922تحلیل تربیتی دعاهای انبیا برای فرزندان در قرآن با تأکید بر روایات تفسیری؛ ساختار، محتوا و کارکرد517513891FAسید علی اصغرعلویدکتری تخصصی قرآن و علوم گرایش مدیریت جامعه المصطفی العالمیه قم0009-0002-5043-4918زینبدهقاندانش آموخته سطح سه رشته اخلاق و تربیت اسلامی حوزه علمیه تخصصی امام حسین یزدJournal Article20250105دعا در فرهنگ قرآنی و حدیثی، ظرفیتی غنی برای انتقال آموزههای تربیتی است. دعاهای انبیا برای فرزندانشان، گنجینهای ارزشمند از نکات و الگوهای تربیتی است که میتواند راهگشای والدین و مربیان باشد. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی، به این پرسش پاسخ میدهد که: ساختار، محتوا و کارکردهای تربیتی دعاهای انبیا برای فرزندان در قرآن کریم و روایات تفسیری چگونه صورتبندی میشود؟ یافتههای تحقیق نشان میدهد این دعاها در سه سطح قابل تحلیل هستند: ساختار: شامل نحوۀ شروع و تضرع، نوع درخواست و شیوۀ بیان در ارتباط با خداوند است که خود الگویی تربیتی در آموزش مناجات است. محتوا: بر توجه همزمان به ابعاد دنیوی و اخروی، به ویژه درخواست نسل صالح و شایسته تأکید دارد که نشاندهندۀ جامعیت نگاه تربیتی انبیاست. کارکردهای تربیتی نیز در سه محور اصلی جای میگیرند: فردی: تقویت امید، معرفت و تقوا در والد و فرزند؛ خانوادگی: ایجاد دغدغۀ تربیتی و تلاش برای داشتن خانوادهای مؤمن و متعالی؛ اجتماعی: ترویج عدالت و تربیت نسلی که در مسیر اصلاح جامعه گام بردارد. این تحلیل ساختارمند، رهیافتهای عملی و ارزشمندی را برای تربیت مؤثر فرزندان بر اساس آموزههای قرآن و احادیث عرضه میکند.https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13891_4bd2d48d62913f0d05c3060c01b07ced.pdfدانشگاه قرآن و حدیثنیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه23223820193820250219بررسی سندی جامعترین روایت احکام ویژۀ زنان در تراث شیعی779713970FAسید مهدیبسیجدانش آموخته سطح 3حوزه علمیه قمJournal Article20250404در تراث حدیثی شیعه، روایاتی که بهصورت جامع به احکام و آداب ویژه زنان پرداختهاند، از اهمیت فقهی و اخلاقی ویژهای برخوردارند. در این میان، روایت «جوامع احکام النساء» از کتاب <em>الخصال</em> شیخ صدوق، به دلیل جامعیت موضوعی و انحصاریبودن آن برای زنان، نیازمند بررسی دقیق سندی و اعتبارسنجی صدوری است تا مبنایی محکم برای استنباطات فقهی و اخلاقی فراهم آورد. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که: میزان اعتبار سندی و صدوری روایت «جوامع احکام النساء» بر اساس مبانی رجالی متأخران و قدما چگونه ارزیابی میشود؟ این تحقیق با روش توصیفی - تحلیلی و گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانهای، به بررسی تفصیلی سند این روایت پرداخته است. دستاوردهای پژوهش نشان میدهد که در بررسی سندی، بر مبنای وثوق سندی متأخران، با واکاوی همۀ راویان، سند روایت از اتقان و اعتبار لازم برخوردار است. در اعتبارسنجی قدما هم با مبنا قرار دادن شیوۀ وثاقت صدوری، این روایت مورد تأیید و اعتماد قرار میگیرد. در نتیجه، بر اساس هر دو مبنای رایج در اعتبارسنجی روایات، حدیث «جوامع احکام النساء» از وثاقت و اتقان کافی برخوردار است و میتواند بهعنوان مرجع و مستند معتبری در مباحث فقهی، اخلاقی و ... مورد استناد قرار گیرد.https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13970_d87b857161fd021dd822f00ae7778b79.pdfدانشگاه قرآن و حدیثنیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه23223820193820250219اعتبارسنجی اصحاب و راویان پُربسامد مشیخۀ «الفقیه» و طریق آنان با تکیه بر «معجم رجال الحدیث»9912613961FAمحمدرضارضویدانش پژوه سطح ۳ مدرسۀ تخصصی امام کاظم علیه السلام و مدرّس حوزه.محمدباقری صدردانش پژوه سطح ۳ مدرسۀ تخصصی امام کاظم علیه السلام و مدرّس حوزه.Journal Article20250205از جمله راهکارهای اعتبارسنجی <em>کتاب من لایحضره الفقیه</em>، بررسی اسناد آن، بهویژه مشیخۀ شیخ صدوق است. از آنجا که بخش عمدهای از احادیث این کتاب از طریق راویان پربسامد روایت شده، واکاوی وثاقت این راویان و طریق شیخ صدوق به آنان، ضرورتی اجتنابناپذیر برای استنباطات حدیثی و فقهی است. این پژوهش با هدف دستیابی به این مهم، در پی پاسخ به این پرسش است که: میزان وثاقت راویان پربسامدِ مشیخۀ <em>الفقیه</em> و اعتبار طرق شیخ صدوق به آنان، بر اساس مبانی آیة الله خویی در <em>معجم رجال الحدیث</em> چگونه ارزیابی میشود؟ این تحقیق با روش توصیفی - تحلیلی، با تکیه بر اطلاعات <em>معجم رجال الحدیث</em>، راویان پربسامد در طبقۀ اصحاب ائمه: را مورد بررسی قرار داده است. دستاوردهای این پژوهش نشان میدهد: تمامی راویان پربسامدِ مورد بررسی، ثقه بوده و برخی از آنان از جایگاه رجالی والایی برخوردارند. همچنین بر اساس مبانی آیة الله خویی، تمامی طریقهای شیخ صدوق به این راویان، حجّت و معتبر ارزیابی میشوند؛ با این استثنا که طریقهای وی به «محمّد بن مسلم» و «ابوبصیر»، مشمول این حکم کلّی نیست و به واکاوی بیشتری نیاز دارند. این نتایج، با شفافسازی وضعیت سندی مشیخه، راه را برای اعتماد بیشتر به احادیث <em>کتاب من لایحضره الفقیه</em> هموار میکند.https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13961_e5bd20b46655fadbfd2b1952df460939.pdfدانشگاه قرآن و حدیثنیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه23223820193820250219واکاوی جایگاه علمی و کتابشناختی ملّا معزّالدین اردستانی در پرتو بررسی انتساب «کاشف الحق»12715513960FAکاظماستادیفلسفه غرب / فلسفه / دانشگاه مفید / قم / ایران0000-0002-4250-3189Journal Article20250519«معزالدین محمّد حسینی اردستانی» (م بعد از ۱۰۶۶ق) از نویسندگان کمتر شناختهشدۀ قرن یازدهم هجری است که نامش غالباً تحتالشعاع انتساب جنجالی به یک کتاب حدیثی - کلامی موسوم به «کاشف الحق» و پیوند بحثبرانگیز آن با «حدیقة الشیعة» منسوب به مقدس اردبیلی قرار دارد. روشن نبودن جایگاه علمی وی و نبود پژوهشی مستقل دربارۀ شرححال او، باعث شده تا تحلیلها دربارۀ انتساب آثار به وی دچار تشتّت باشد. این پژوهش به این پرسش پاسخ دهد که: معزالدین اردستانی کیست و انتساب کتاب <em>کاشف الحق</em> به وی، با تکیه بر شواهد تاریخی و نسخهشناختی، تا چه حد مستند و قابلقبول است؟ این تحقیق که با رویکرد توصیفی - تحلیلی و استناد به منابع تاریخی و نسخهشناختی نشان میدهد که وی منصب دبیری در محضر سلطان قطبشاهی و تولیت برخی از موقوفات را در اختیار داشته و شخصیتِ علمی قابلتوجهی نداشته است. علاوه بر چند اثر ترجمهای (عربی به فارسی) و تفسیر کمحجم هلاتی، کتاب موسوم به <em>کاشف الحق</em> هم به او منسوب شده که محل تأمل بوده و این انتساب پذیرفتنی نیست. این یافتهها علاوه بر زدودن غبار از چهرۀ وی، بستر ارائۀ نظریات و تحلیلها درخصوص این آثار را فراهم میآورد و به حلّ بخشی از چالشهای انتساب کتاب <em>کاشف الحق</em> کمک میکند.https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13960_bb6710f426e8958c1644d632bf074ae1.pdfدانشگاه قرآن و حدیثنیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه23223820193820250219نقد و بررسی سندیِ معارضات حدیث «یا علی لا یحبّک إلّا مؤمن و لا یبغضک إلّا منافق» در منابع عامه15717713924FAامیدشیرینیبنیاد بین المللی امامتJournal Article20250501حدیث «لا یحبّک إلّا مؤمن و لا یبغضک إلّا منافق»، از ارکانِ استدلالهای اعتقادی در اثباتِ جایگاهِ منحصربهفرد امیرالمؤمنین علی۷ است. با این حال، در منابعِ حدیثیِ اهلسنّت، روایات معارضی به چشم میخورد که معیار محبّت و بغض را به اشخاص یا گروههای دیگری مانند برخی خلفا یا انصار نسبت دادهاند؛ نقلهایی که ممکن است برساختۀ فضای تقابلهای کلامی بوده و با هدف سایه انداختن بر دلالت این حدیث نبوی پرداخته شده باشند. این پژوهش با هدف صیانت از این روایت کلیدی، در صدد است تا اعتبار سندی این روایات معارض و تبیین میزان توان آنها در تقابل با حدیث اختصاصی امیرالمؤمنین۷ را بکاود. این تحقیق با روش توصیفی - تحلیلی نشان میدهد که تمامی نقلهای معارض که برای دیگران ذکر شده است، به دلیل ضعفهای سندی، فاقد اعتبار لازم هستند و در ترازوی نقد رجالی تاب مقاومت ندارند. به علاوه با نقد و ابطال روایات معارض، مشخص میشود که مضمون محبّت و بغض بهعنوان معیار ایمان و نفاق، حقیقتی است که منحصراً در حق امیرالمؤمنین۷ صادر شده و دیگر روایات، تلاشی برای تضعیف و حاشیهرانی این جایگاه هستند. این تحلیل نشان میدهد که جایگاه اعتقادی این روایت نبوی، با هیچیک از روایات معارض موجود در منابع عامه خدشهدار نمیشود.https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13924_9f6a1fadb555fa14e067ef2ecfe2128a.pdfدانشگاه قرآن و حدیثنیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه23223820193820250219بررسی تطبیقی مبانی رجالی «معجم رجال الحدیث» آیة الله خویی با «قاموس الرجال» علّامه شوشتری17920113949FAمهدیحیاتیاستادیاردانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران0000-0002-3497-4773Journal Article20240107<em>معجم رجال الحدیث</em> اثر آیة الله خویی و <em>قاموس الرجال</em> تألیف علامه شوشتری، دو ستون استوار دانش رجالند. اگرچه عملکرد رجالی این دو شخصیت معاصر عالمانه است، امّا تفاوت در شخصیت علمی و خاستگاه دانشی، باعث ظهور رویکردهای گاه متفاوتی در اعتبارسنجی راویان در این دو اثر شده است. بررسی تطبیقی و شناخت مشترکات و تفاوتهای این دو کتاب، علاوه بر شناخت دقیقتر و عمیقتر مبانی، روش، ویژگیهای برجسته و نقاط قوت، افقهای نوینی را نیز در روششناسی و نقد رجالی میگشاید. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که: مبانی رجالی این دو عالم در آثار پیشگفته چه همگرایی و واگرایی دارند؟ این تحقیق با تطبیق نظریات این دو شخصیت رجالی در موضوعات مشترک دو اثر و به روش توصیفی - تحلیلی نتایج زیر را ارائه میدهد: همگرایی: در بسیاری از مبانی کلان، مانند اعتبار توثیقات رجالیان عامه، نحوۀ مواجهه با <em>فهرست</em> و <em>رجال</em> شیخ طوسی، <em>رجال</em> نجاشی و کتب رجالی متأخر، این دو عالم از اتفاقنظر قابلتوجهی برخوردارند. واگرایی: تفاوت دیدگاهها در موضوعاتی نظیر همنشینیِ راوی با معصومان:، <em>رجال</em> <em>ابنغضائری</em> و <em>رجال</em> <em>کشّی</em> مشهود است؛ همچنین روشهای تصحیح رجالی در میان این دو بزرگوار، نشاندهندۀ استقلال فکری و تفاوت هر یک در مسیر پژوهش رجالی است.https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13949_05f2e9192000644cae292af622f746ea.pdfدانشگاه قرآن و حدیثنیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه23223820193820250219تبیین الگوی مواجهه عقیدتی امام صادق علیه السلام با کفّار دربارۀ ذات الهی با تحلیل محتوای احادیث20322413947FAمهنازرجبی شیخلرکارشناسی ارشد دانشگاه علامه طباطبائی.0009-0008-0927-4987علیرضاآل بویهدانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.سهیلامحمدی کتجکارشناسی ارشد، رشته فلسفه و کلام دانشگاه تهران0009-0001-0693-4651Journal Article20250808در جوامعِ با تنوع مذهبی، چگونگی مواجهۀ سازنده با مخالفان عقیدتی، بهویژه در مباحث بنیادینی مانند توحید ذات، یک دغدغۀ عملی و معرفتی است. با وجود تأکید منابع اسلامی بر جدال احسن، پژوهشهای نظاممند چندانی به تحلیل الگوهای عینی و کاربردی این روش در سیره و سنت معصومان، به ویژه در دورۀ شکوفایی رویاروییهای کلامی در عصر امام صادق۷، نپرداختهاند. این خلأ، ضرورت استخراج و تحلیل روشهای ایشان در گفتگو با کفّار را آشکار میسازد. این پژوهه نشان میدهد امام صادق۷ در مواجهههای عقیدتی با کفّار دربارۀ ذات الهی، از چه الگوها و روشهای استدلالی نظاممندی بهره بردهاند و این الگوها چه مؤلّفههای مشترکی را نشان میدهد؟ این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی نشان میدهد که حضرت از یک الگوی حکیمانه و پویا پیروی میکردند که مبتنی بر تناسبسنجی با ظرفیت مخاطب بود. مهمترین مؤلّفههای این الگو عبارتاند از: کاربردیسازی برهان از جمله برهان نظم و برهان فطرت در قالب جدل و موعظه و شواهد تجربی؛ مهارت در اقرارگیری از طرف مقابل با پرسشهای حسابشده؛ استدلال دروندینی بر اساس پیشفرضهای خودِ مخالف؛ ابطال ادعا با پاسخ نقضی؛ پرهیز از مغالطه و پایبندی به اخلاق گفتوگو. برآیند این مؤلفهها، الگویی نظاممند برای مناظرۀ عقیدتی توأم با تأثیر و احترام را ارائه میدهد.https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13947_3f73b6992eb32f63658a16ca9a9e63de.pdfدانشگاه قرآن و حدیثنیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه23223820193820250219آسیبشناسی روشی و مبنایی ابنحَجَر عَسقَلانی در کتاب «تَبیین العَجَب بِما وَرَدَ فی شَهرِ رَجب»22524213948FAعلیغفارزادهاستادیار مرکز معارف اسلامی دانشگاه اصفهان0009-0002-5609-8097مهدیپیچاندانش آموخته ی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس تهران0000-0002-2739-317XJournal Article20251007ابنحجر عسقلانی در کتاب <em>تبیین العجب بما ورد فی شهر رجب</em>، با رویکردی سختگیرانه و با تکیۀ انحصاری بر نقد سندی، بیشتر روایات فضائل ماه رجب را طرد کرده است. این رویکردِ صرفاً سندمحور با چارچوبهای جایگزین در مطالعۀ روایات فضائل، مانند نقد متنی و مبانیای چون قاعدۀ تسامح در ادلۀ سنن، در تعارض است؛ همچنین پاسخگوی نیازهای عینی جامعه در تبیین این اعمال نیست. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد نقد درونی، در پی شناسایی آسیبهای روشی و مبنایی رویکرد ابنحجر و تأثیر آن بر استنباط حکم عملی از این روایات است. یافتههای پژوهش نشان میدهد دیدگاه ابنحجر از سه آسیب بنیادین رنج میبرد: ۱. خلط روشی میان «حدیث ضعیف» و «حدیث موضوع» و طرد کلی آنها؛ ۲. نقص روشی در نتیجۀ اغفال نقد محتوایی و تکیۀ یکسویه به نقد سندی؛ ۳. اشکال مبنایی در عدم تفکیک حوزههای مختلف روایات مانند: احکام و فضائل، و درنتیجه، انکار قواعدی مانند تسامح. درنهایت، مقاله ضمن نقد این رویکرد، به تبیین پیامد عملی میپردازد که بر اساس آن، ضعف سندی بهطور مطلق به معنای نفی هرگونه ترغیب عملی نیست و در فضای ادلۀ سنن و با انگیزۀ «رجاء» و «امید ثواب» میتوان به برخی از این روایات عمل کرد.https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13948_c924f1a5e3b5211688269e2f3d6f5ea0.pdfدانشگاه قرآن و حدیثنیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه23223820193820250219نقدی بر پندارۀ «وداد القاضی» دربارۀ جعلی بودن «عهدنامۀ مالک اشتر»و انتساب آن به «فاطمیان»24326313971FAمحمدعربشاهیاستادیار پژوهشکده علوم اسلامی رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، استادسطوح عالی حوزه و دانشگاه، مشهد، ایرانسجادعمرانیدانش پژوه سطح چهار حوزه علمیه خراسانمحمد باقرتقویدانش پژوه سطح4 حوزه علمیه خراسانJournal Article20251110عهدنامۀ مالک اشتر، به عنوان یکی از متون منسوب به امیرالمؤمنین علی۷، اثری بنیادین در اندیشۀ سیاسی اسلام و چارچوبی جامع برای حکمرانی اسلامی است. وداد القاضی، پژوهشگر معاصر، با استناد به شواهدی، اصالت انتساب این متن به امام علی۷ را به چالش کشیده و آن را ساختۀ دورۀ فاطمیان میداند. این ادعا، پایههای استناد به این متن کلیدی را متزلزل میسازد. پژوهش حاضر با روش تحلیلی - انتقادی و با تمرکز بر نقد مبانی و شواهد القاضی، در پی پاسخ به این پرسشهاست: استدلالهای القاضی بر انکار اصالت و انتساب فاطمی عهدنامه بر چه مبانیای استوار است؟ این استدلالها در ترازوی نقد تا چه میزان معتبر و قانعکننده هستند؟ یافتههای پژوهش نشان میدهد که مهمترین مستندات القاضی در مواجهه با قرائن مستحکم خلاف آن، از استواری لازم برخوردار نیستند؛ طُرُق معتبر و زودهنگامِ نجاشی و شیخ طوسی در قرن پنجم هجری، انتساب متن به امام علی۷ را پیش از دورۀ فاطمیان تأیید میکند و هماهنگی عمیق محتوای عهدنامه با خطبهها و نامههای مسلَّم امام در <em>نهج البلاغه</em> و مصادر کهن، ادّعای جعل در دورۀ متأخّر را رد میکند. در نتیجه، ادعای جعل و انتساب فاطمی عهدنامه را فاقد پشتوانۀ علمی کافی ارزیابی میکند و بر اصالت این سند تأکید میورزد.https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13971_10ee74cc095646b067b2f48e9ea82585.pdfدانشگاه قرآن و حدیثنیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه23223820193820250219شخصیتشناسی و چرایی تضعیف «احمد بن هلال عبرتائی» و تعامل محدّثان و فقیهان با روایات او26529213986FAمحمد صادقبخشی جویباریپژوهشگر سابق پژوهشگاه قرآن و حدیثJournal Article20251216احمد بن هلال عبرتائی از راویان بحثبرانگیز شیعی است که نامش در اسناد بیش از ۱۳۵ روایت به چشم میخورد. شخصیت او بهدلیل تعارض میان توثیق و تضعیف عالمان و منابع در هالهای از ابهام قرار دارد؛ مسئلهای که اعتبار میراث روایی او را با چالش جدّی مواجه کرده است. این مقاله با بهرهگیری از روش توصیفی - تحلیلی در پی کشف زوایایِ شخصیتشناسیِ عبرتائی، دلایل تضعیفش و تبیین چگونگی تعامل فقها و محدّثان با روایات اوست. دستاورد پژوهش نشان میدهد که احمد بن هلال عبرتائی شخصیتی مُعَمَّر بوده که حیات روایی او دارای دو فصل متمایز است؛ در بخش عمدهای از حیاتش راوی موثّق و معتمدی بوده و انحراف عقیدتی و تبدّل رأی، در دهۀ پایانی عمرش رخ داده و منشأ تضعیف رجالی شده است. با این تفکیکِ تاریخی، میتوان گفت احادیث گزارششده از او، عمدتاً به دوران وثاقت او بازمیگردد و از اعتبار لازم برای استناد حدیثی و استنباط فقهی برخوردار است، همچنانکه تعامل بسیاری از فقها با روایات وی بر همین اساس بوده است. این یافتهها ضمن رفع ابهام از شخصیت عبرتائی، تکلیف اعتبارِ بخشی از میراث روایی شیعه را روشن میسازد و رویکرد واقعبینانهتری را پیش روی پژوهشگران این حوزه قرار میدهد.https://hadithvaandisheh.qhu.ac.ir/article_13986_b5a35878cda6c4acafe19fc3d81ed5ad.pdf