تبیین الگوی مواجهه عقیدتی امام صادق علیه السلام با کفّار دربارۀ ذات الهی با تحلیل محتوای احادیث

نوع مقاله : نشریه حدیث و اندیشه

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد دانشگاه علامه طباطبائی.

2 دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

3 کارشناسی ارشد، رشته فلسفه و کلام دانشگاه تهران

چکیده

در جوامعِ با تنوع مذهبی، چگونگی مواجهۀ سازنده با مخالفان عقیدتی، به‏ویژه در مباحث بنیادینی مانند توحید ذات، یک دغدغۀ عملی و معرفتی است. با وجود تأکید منابع اسلامی بر جدال احسن، پژوهش‏های نظام‏مند چندانی به تحلیل الگوهای عینی و کاربردی این روش در سیره و سنت معصومان، به ویژه در دورۀ شکوفایی رویارویی‏های کلامی در عصر امام صادق۷، نپرداخته‏اند. این خلأ، ضرورت استخراج و تحلیل روش‏های ایشان در گفتگو با کفّار را آشکار می‏سازد. این پژوهه نشان می‏دهد امام صادق۷ در مواجهه‏های عقیدتی با کفّار دربارۀ ذات الهی، از چه الگوها و روش‏های استدلالی نظام‏مندی بهره برده‏اند و این الگوها چه مؤلّفه‏های مشترکی را نشان می‏دهد؟ این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی نشان می‏دهد که حضرت از یک الگوی حکیمانه و پویا پیروی می‏کردند که مبتنی بر تناسب‏سنجی با ظرفیت مخاطب بود. مهم‏ترین مؤلّفه‏های این الگو عبارت‏اند از: کاربردی‏سازی برهان از جمله برهان نظم و برهان فطرت در قالب جدل و موعظه و شواهد تجربی؛ مهارت در اقرارگیری از طرف مقابل با پرسش‏های حساب‏شده؛ استدلال درون‏دینی بر اساس پیش‏فرض‏های خودِ مخالف؛ ابطال ادعا با پاسخ نقضی؛ پرهیز از مغالطه و پایبندی به اخلاق گفت‏وگو. برآیند این مؤلفه‏ها، الگویی نظام‏مند برای مناظرۀ عقیدتی توأم با تأثیر و احترام را ارائه می‏دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. قرآن کریم.

    1. ابن درید، محمد بن الحسن، (۱۹۸۸م)، جمهرة اللغة، بیروت: دارالعلم ملایین، چاپ اوّل.
    2. ابن سینا، حسین بن عبد الله، (۱۴۰۴ ق)، منطق شفاء، تحقیق: سعید زاید، قم:‏ بی‏نا.
    3. ــــــــــ ، (۱۴۰۰ق)، رسائل ابن سینا، قم: بیدار.
    4. ــــــــــ ، (بی‏تا)، التعلیقات، تحقیق: عبدالرحمن بدوی، بیروت: مکتبة الاعلام الاسلامی.
    5. جمیل، صلبیا، (۱۳۸۱ش)، فرهنگ فلسفی، ترجمه: منوچهر صالحی دره بیدی، تهران: نشر حکمت، چاپ دوم.
    6. جوادی آملی، عبدالله، (۱۳۸۷ ش)، فطرت در قرآن، قم: اسراء.
    7. حسینی افغانی، جمال الدین، (۱۴۲۳ق)، التعلیقات على شرح العقائد العضدیة، تحقیق: عماره، تحریر: شیخ محمد عبده، بی‏جا: بی‏نا.
    8. الرضی، محمد بن الحسین، (۱۳۹۴ش)، نهج البلاغة، ترجمه: محمد دشتی، قم: یاسین، نور، چاپ دوم.
    9. زنوزی، عبدالله، (۱۳۵۵ش)، لمعات الهیه، به کوشش: جلاال الدین آشتیانی، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
    10. سبزواری، ملاهادی بن مهدی، (۱۳۸۳ ق)، اسرار الحکم فی المفتتح و المختتم، تصحیح: کریم فیضی، قم: مطبوعات دینی.
    11. سجادی، سید جعفر، (۱۳۷۳ش)، فرهنگ معارف اسلامی، تهران: دانشگاه تهران، چاپ سوم.
    12. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (۱۳۸۳ش) شرح اصول کافی، تعلیقه: مولی علی نوری، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    13. کلینی، محمّد بن یعقوب، (۱۳۹۲ش)، اصول کافی، تهران: دارالثقلین.
    14. مجلسی، محمّد باقر، (۱۴۰۳ ق)، بحارالأنوار، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
    15. المظفر، محمّدرضا، (۱۳۹۴ش)، دروس فی علم المنطق، قم: نشر هاجر.
    16. میرداماد، محمّدباقر، ( ۱۳۸۵ش)، مصنّفات میرداماد، به اهتمام: عبدالله نورانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
    17. ــــــــــ ، (۱۳۶۷ش)، القبسات، به اهتمام: مهدی محقق و همکاران، تهران: دانشگاه تهران، چاپ دوم.
    18. نراقی، ملّا مهدی، (۱۴۲۳ق)، جامع الأفکار و ناقد الأنظار، تصحیح: مجید هادی‏زاده، تهران: حکمت.