آسیب‏شناسی روشی و مبنایی ابن‏حَجَر عَسقَلانی در کتاب «تَبیین العَجَب بِما وَرَدَ فی شَهرِ رَجب»

نوع مقاله : نشریه حدیث و اندیشه

نویسندگان

1 استادیار مرکز معارف اسلامی دانشگاه اصفهان

2 دانش آموخته ی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت مدرس تهران

چکیده

ابن‏حجر عسقلانی در کتاب تبیین العجب بما ورد فی شهر رجب، با رویکردی سخت‏گیرانه و با تکیۀ انحصاری بر نقد سندی، بیشتر روایات فضائل ماه رجب را طرد کرده است. این رویکردِ صرفاً سندمحور با چارچوب‏های جایگزین در مطالعۀ روایات فضائل، مانند نقد متنی و مبانی‏ای چون قاعدۀ تسامح در ادلۀ سنن، در تعارض است؛ همچنین پاسخگوی نیازهای عینی جامعه در تبیین این اعمال نیست. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد نقد درونی، در پی شناسایی آسیب‏های روشی و مبنایی رویکرد ابن‏حجر و تأثیر آن بر استنباط حکم عملی از این روایات است. یافته‏های پژوهش نشان می‏دهد دیدگاه ابن‏حجر از سه آسیب بنیادین رنج می‏برد: ۱. خلط روشی میان «حدیث ضعیف» و «حدیث موضوع» و طرد کلی آن‏ها؛ ۲. نقص روشی در نتیجۀ اغفال نقد محتوایی و تکیۀ یک‏سویه به نقد سندی؛ ۳. اشکال مبنایی در عدم تفکیک حوزه‏های مختلف روایات  مانند: احکام  و فضائل، و درنتیجه، انکار قواعدی مانند تسامح. درنهایت، مقاله ضمن نقد این رویکرد، به تبیین پیامد عملی می‏پردازد که بر اساس آن، ضعف سندی به‏طور مطلق به معنای نفی هرگونه ترغیب عملی نیست و در فضای ادلۀ سنن و با انگیزۀ «رجاء» و «امید ثواب» می‏توان به برخی از این روایات عمل کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. قرآن کریم.

    1. ابن‏‏تغری‏‏، یوسف‏بن تغری، (۱۳۹۱ق)، النجوم‏ الزاهرة، به‏ کوشش‏: ابراهیم‏ علی‏ طرخان‏، قاهره‏: وزارة الثقافة و الارشاد القومی.‏
    2. ابن حجر عسقلانی، (بی‏تا)، تبیین العجب بما ورد فی شهر رجب، تحقیق: طارق بن عوض اللّه الدارعمی، بی‏جا: مؤسسه قرطبه.
    3. ابن‏عرفه، حسن، (۱۴۰۶ق)، جزء، کویت: دارالأقصی.
    4. ابن‏عماد، عبدالحی بن احمد، (۱۳۵۰ق)، شذرات الذهب، قاهره: مکتبة القدسی.
    5. ابن فهد حلّی، (۱۴۰۷ق)، عدة الداعی و نجاح الساعی، قم: دار الکتاب الاسلامی.
    6. ابویعلی موصلی، (۱۴۰۴ق)، مسند ابی یعلی، دمشق: دارالمأمون.
    7. انصاری، مرتضی بن محمد، (۱۴۱۴ق)، رسائل فقهیه، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری.
    8. ایزدی، مهدی، (۱۳۹۰ش)، «ملاک‏های نقد متن حدیث بر اساس منابع روایی فریقین»، مطالعات قرآن و حدیث، سال ۴، شمارۀ ۲، صص۵ - ۲۶.
    9. بحرانی، یوسف، (۱۳۷۹ش)، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه.
    10. برقی، احمدبن محمد خالد، (۱۳۷۱ق)، المحاسن، قم: دارالکتب الاسلامیة.
    11. بستانی، قاسم؛ خنشا، علیرضا، (۱۳۹۹ش)، «اعتبارسنجی و ارزش‏گذاری دعای ولاة امر در ادعیه ماه رجب»، مطالعات فهم حدیث، سال ۷، شمارۀ ۱۳، صص۸۵ - ۱۰۷.
    12. بکری دمیاطی، (۱۴۱۸ق)، إعانة الطالبین على حل ألفاظ فتح المعین، بیروت: دارالفکر.
    13. حرّعاملی، محمّد بن الحسن، (۱۴۱۸ق)، الفصول المهمّة، قم: مؤسسه معارف اسلامی امام رضا۷.
    14. ــــــــــ ، (۱۴۰۹ق)، وسائل الشیعة، قم: مؤسسه آل البیت:.
    15. خوانساری، حسین بن جمال الدین، (۱۳۱۱ق)، مشارق الشموس فی شرح الدروس، قم: مؤسسه آل البیت:.
    16. خویى، ابوالقاسم، (۱۴۲۲ق)، مصباح ‏الأصول، قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی‏.
    17. ربیع نتاج، سید علی اکبر؛ اکبری، زهرا، (۱۳۹۱ش)، «کاوشی در دعای ام داوود»، مطالعات قرآن و حدیث سفینه، شمارۀ ۳۶، صص۸۲ - ۱۰۵.
    18. روحانى، محمّد، (۱۴۱۳ق)، منتقى ‏الأصول، قم: دفتر آیت اللّه سید محمد حسینی روحانی‏.
    19. ژیان، فاطمه، (۱۳۹۹ش)، «بررسی و داوری ادلۀ بی‏اعتباری روایت لیلة الرغائب»، علوم حدیث، شمارۀ ۹۵، صص۱۱۴ - ۱۴۳.
    20. سبحانی، محمّد؛ محرمی، فاطمه، (۱۴۰۳ش)، «اعتبارسنجی و پاسخ به شبهات دعای یا مَن أرجُوهُ با رویکرد تحلیلی»، دعاپژوهی، شمارۀ ۷، صص۲۱۷ - ۲۳۸.
    21. سبزواری، محمّدباقر بن محمد مؤمن، (۱۲۷۴ق)، ذخیرة المعاد فی شرح الارشاد، قم: مؤسسه آل البیت:.
    22. سخاوی، محمدبن عبدالرحمن، (۱۴۱۹ق)، الجواهر والدرر فی ترجمة شیخ الإسلام ابن حجر، بیروت: دار ابن‏حزم.
    23. سید علوی، سید ابراهیم، (۱۳۷۸ش)، «تعلیقات علامه طباطبایی بر بحارالأنوار»، چاپ‏شده در: شناخت‏نامۀ علامه مجلسی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    24. شربینی، محمّد، (۱۳۷۷ق)، مغنی المحتاج، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    25. شوشتری، محمّدتقی، (۱۴۳۹ق)، الأخبار الدخیلة، تصحیح: محسن عقیل، بیروت: دار المحجة البیضاء.
    26. شهید اوّل، محمدبن مکّی، (۱۴۱۹ق)، ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة، قم: مؤسسه آل البیت:.
    27. شهید ثانی، زین الدین بن علی، (۱۳۸۱ش)، الرعایة لحال البدایة فی علم الدرایة، قم: بوستان کتاب.
    28. ــــــــــ ، (۱۴۱۳ق)، مسالک الأفهام، قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
    29. صبحی صالح، (۱۳۹۵ق)، علوم الحدیث و مصطلحه، بیروت: دار الملایین.
    30. صدوق، محمّد بن علی، (۱۳۹۸ق)، التوحید، قم: نشر اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.
    31. طباطبایی، سید علی بن محمّد، (۱۴۰۴ق)، ریاض المسائل، قم: مؤسسه آل البیت:.
    32. طباطبایی، محمّدحسین، (۱۳۹۳ق)، المیزان، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
    33. طهرانی، آقابزرگ، (۱۴۰۳ق)، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت: دارالأضواء.
    34. طیب حسینی، سید محمود، (۱۳۹۷ش)، «بررسی اعتبار روایت لیلة الرغائب و تحقیق در معنای رغائب»، حدیث‏پژوهی، شماره ۱۹، صص۲۷۹ - ۳۰۰.
    35. عاملی، سید محمّد، (۱۴۱۰ق)، مدارک الأحکام، قم: مؤسسه آل البیت:.
    36. عراقى، ضیاءالدین، (۱۴۲۰ق)، مقالات ‏الأصول، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
    37. غروی نائینی، نهله، (۱۳۹۸ش)، نقد وبررسی احادیث موضوعه، تهران: انتشارات نبأ.
    38. غفوری‏نژاد، محمّد، (۱۴۰۰ش)، «متن کاوی، اعتبارسنجی و دلالت‏پژوهی روایات دعای یا مَن أرجُوهُ لِکُلِّ خَیر»، علوم حدیث، شمارۀ ۹۹، صص۵۰ - ۶۷.
    39. فاضل هندی، محمد بن الحسن، (۱۴۰۵ق)، کشف اللثام، قم: کتابخانۀ آیة الله مرعشی نجفی.
    40. کریمی مقدم، صادق، (۱۴۰۰ش)، «بررسی تحلیلی سند و متن دعای رجبیه امام صادق۷»، دعاپژوهی، شمارۀ ۱، صص۱۴۴ - ۱۶۷.
    41. کلانتری، علی اکبر، (۱۳۸۹ش)، «تسامح در ادلۀ سنن قاعده‏ای ناکارآمد»، فصلنامۀ علوم اسلامی، سال ۵، شمارۀ ۱۷، صص۱ - ۲۱.
    42. کلینى، محمد بن یعقوب، (۱۴۰۷ق)، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیة‏.
    43. مامقانی، عبداللّه، (۱۴۱۱ق)، مقباس الهدایة فی علم الدرایة، قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
    44. مجلسی، محمّدباقر بن محمّدتقى، (۱۴۰۳ق)، بحارالأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    45. ــــــــــ ، (۱۴۰۴ق)، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
    46. مراغی، عبدالفتاح بن علی، (۱۴۱۷ق)، عناوین الاُصول و قوانین الفصول، قم: نشر اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.
    47. مسعودی، عبدالهادی، (۱۳۹۴ش)، وضع و نقد حدیث، قم: دارالحدیث و انتشارات سمت.
    48. معروف حسنی، هاشم، (۱۴۲۹ق)، الموضوعات فی الآثار و الأخبار، تحقیق اسامه ساعدی، قم: بی‏نا.
    49. مناوی، محمد عبدالرؤف، (۱۴۱۵ق)، فیض القدیر فی شرح الجامع الصغیر، بیروت: دارالکتب العلمیة.
    50. میرداماد، محمدباقر، (۱۴۲۲ق)، الرواشح السماویة، تحقیق نعمت اللّه جلیلی و غلامحسین قیصریه‏ها، قم: دارالحدیث.
    51. نائینی، محمدحسین، (۱۴۰۹ق)، فوائد الاُصول، قم: نشر اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه.
    52. نجفی، محمّدحسن، (۱۳۶۳ش)، جواهر الکلام، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
    53. نراقی، احمد، (۱۴۰۸ق)، عوائد الأیّام، قم: مکتبة بصیرتی.
    54. نفیسی، شادی، (۱۳۹۴ش)، درایة الحدیث؛ بازپژوهی مصطلحات حدیثی در نگاه فریقین، تهران: سمت.
    55. نووی، یحیی بن شرف، (۱۴۱۴ق)، الأذکار النوویة، بیروت: دارالفکر.
    56. ــــــــــ ، (۱۴۱۷ق)، المجموع فی شرح المهذب، بیروت: دارالفکر.