اعتبارسنجی اصحاب و راویان پُربسامد مشیخۀ‏ «الفقیه» و طریق آنان با تکیه بر «معجم رجال الحدیث»

نوع مقاله : نشریه حدیث و اندیشه

نویسندگان

دانش‏ پژوه سطح ۳ مدرسۀ تخصصی امام کاظم علیه السلام و مدرّس حوزه.

چکیده

از جمله راه‏کارهای اعتبارسنجی کتاب من لایحضره الفقیه، بررسی اسناد آن، به‏ویژه مشیخۀ شیخ صدوق است. از آن‏جا که بخش عمده‏ای از احادیث این کتاب از طریق راویان پربسامد روایت شده، واکاوی وثاقت این راویان و طریق شیخ صدوق به آنان، ضرورتی اجتناب‏ناپذیر برای استنباطات حدیثی و فقهی است. این پژوهش با هدف دستیابی به این مهم، در پی پاسخ به این پرسش است که: میزان وثاقت راویان پربسامدِ مشیخۀ الفقیه و اعتبار طرق‏ شیخ صدوق به آنان، بر اساس مبانی آیة الله خویی در معجم رجال الحدیث چگونه ارزیابی می‏شود؟ این تحقیق با روش توصیفی - تحلیلی، با تکیه بر اطلاعات معجم رجال الحدیث، راویان پربسامد در طبقۀ اصحاب ائمه: را مورد بررسی قرار داده است. دستاوردهای این پژوهش نشان می‏دهد: تمامی راویان پربسامدِ مورد بررسی، ثقه بوده و برخی از آنان از جایگاه رجالی والایی برخوردارند. همچنین بر اساس مبانی آیة ‏الله خویی، تمامی طریق‏های شیخ صدوق به این راویان، حجّت و معتبر ارزیابی می‏شوند؛ با این استثنا که طریق‏های وی به «محمّد بن مسلم» و «ابوبصیر»، مشمول این حکم کلّی نیست و به واکاوی بیشتری نیاز دارند. این نتایج، با شفاف‏سازی وضعیت سندی مشیخه، راه را برای اعتماد بیشتر به احادیث کتاب من لایحضره الفقیه هموار می‏کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. ابن بابویه، محمّد بن على، ‏(۱۴۰۳ ق‏)، معانی الأخبار، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، چاپ اوّل.
  2. ــــــــــ ، (۱۴۱۳ ق‏)، کتاب من لا یحضره الفقیه، تحقیق و تصحیح: على‏اکبر غفارى، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، چاپ دوم.
  3. ابن منظور، محمّد بن مکرم، (۱۴۱۴ق‏)، لسان العرب‏، بیروت: دار صادر، چاپ سوم.
  4. ارجمند، محمد علی، (۱۳۹۰)، «بازشناسی جایگاه رجالی اسحاق بن عمار»، نشریه حدیث حوزه، پاییز و زمستان ۱۳۹۰، ش ۳، ص۱۸۰.
  5. بحرالعلوم، محمدمهدى بن مرتضى‏، (۱۳۶۳ ش‏)، رجال السید بحر العلوم (الفوائد الرجالیة)، تهران: مکتبة الصادق۷، چاپ اوّل.
  6. بحرانی، یوسف بن أحمد، (۱۴۲۳)، الدرر النجفیه من الملتقطات الیوسفیه، بیروت: دار المصطفی۹لإحیاء التراث، چاپ اوّل.
  7. برقى‏، احمد بن محمد بن خالد، (۱۳۸۳ق)، رجال البرقی‏، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  8. جدیدی نژاد، محمدرضا، (۱۴۲۲ق)، معجم مصطلحات الرجال و الدرایه، زیر نظر: محمدکاظم رحمان‏ستایش، قم: دارالحدیث، چاپ اوّل.
  9. حسینی شیرازی، سید علی رضا، (تابستان ۱۳۹۹). «واکاوی نظریۀ وقوع در مشیخه من لایحضره الفقیه و دلالت آن بر وثاقت مؤلّف با تأکید بر کتاب النّوادر ابراهیم بن هاشم قمی»، نشریه دانش‏ها و آموزه‏های قرآن و حدیث، شمارۀ ۹. ص ۱۳ - ۳۷.
  10. حلّی، ابن داود، (۱۳۸۳ ق)، رجال ابن داود، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  11. خویی، سید ابوالقاسم، (۱۴۱۸ ق)، موسوعة الامام الخوئی، قم: موسسه احیاء آثار الامام الخوئی، چاپ اوّل.
  12. ‏ ــــــــــ ، (۱۴۱۳ق‏)، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، بی‏جا: بی‏نا، چاپ پنجم.
  13. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، (۱۴۱۲ق‏)، مفردات ألفاظ القرآن‏، بیروت: دار القلم، چاپ اوّل.
  14. سبحانى تبریزى، جعفر، (۱۴۱۰ق‏)، کلیات فی علم الرجال، قم:‏ مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم‏، چاپ دوم.
  15. شبسترى، عبدالحسین، (۱۴۲۱ق‏)، سبل الرشاد إلى اصحاب الإمام الجواد۷، قم: المکتبة التاریخیة المختصة، چاپ اوّل.
  16. شبیری زنجانی، سید محمدجواد، (۱۳۹۱ - ۱۳۹۲)، درس رجال استاد سید جواد شبیری زنجانی، جلسۀ چهل و هفت، سایت مدرسه فقاهت: https://eshia.ir/feqh/archive/shobeiry-mohammad/rejal/.
  17. شبیری زنجانی، سید موسی؛ یزدی، محمد کاظم بن عبدالعظیم، (بی‏تا)، کتاب نکاح، قم: موسسه پژوهشی رای‏پرداز، چاپ اوّل.
  18. شوشترى، محمدتقى، (۱۴۱۰ق‏)، قاموس الرجال‏، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی‏، چاپ دوم.
  19. شیخ بهایی، محمّد بن الحسین، (۱۳۸۷ ش)، مشرق الشمسین و إکسیر السعادتین، تعلیقات: اسماعیل بن محمد حسین خواجوئی، مشهد: آستانة الرضویة المقدسة و مجمع البحوث الإسلامیه، چاپ دوم.
  20. حرّ عاملى، محمّد بن الحسن، (۱۴۰۹ ق) وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت:‏، چاپ اوّل.
  21. طوسی، محمّد بن الحسن (۱۴۱۷ ق‏)، العدة فی أصول الفقه، قم: محمدتقی علاقبندیان، چاپ اوّل.
  22. ــــــــــ ، (۱۳۹۰ ق‏)، الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، تحقیق و تصحیح: حسن الموسوى خرسان، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ اوّل.
  23. ــــــــــ ، (۱۴۰۷ ق‏)، تهذیب الأحکام، تحقیق و تصحیح: حسن الموسوى خرسان‏، تهران: دار الکتب الإسلامیه‏، چاپ چهارم.
  24. ــــــــــ ، (۱۴۱۱ ق‏)، کتاب الغیبة للحجة، تحقیق و تصحیح: عباد الله تهرانى و على احمد ناصح، قم: دار المعارف الإسلامیة، چاپ اوّل.
  25. ــــــــــ ، (۱۳۸۱ق)، رجال الشیخ الطوسی‏، نجف: انتشارات حیدریه.
  26. ــــــــــ ، (۱۴۲۰ق). الفهرست (فهرست کتب الشیعة و اصولهم و اصحاب المصنفین و اصحاب الاُصول)، قم: مکتبه محقق طباطبائی، چاپ اوّل.
  27. علّامه حلّى، حسن بن یوسف، (۱۴۱۱ق)، رجال العلامة الحلی، قم: دار الذخائر.
  28. فیومى، احمد بن محمد، (۱۴۱۴ق‏)، المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى‏، قم: موسسه دار الهجرة، چاپ دوم.
  29. قهپایى، عنایةالله، (۱۳۶۴ ش‏)، مجمع الرجال‏، قم: اسماعیلیان، چاپ دوم.
  30. کاظمى، عبدالنبى، (۱۴۲۵ق‏)، تکملة الرجال‏، قم: أنوار الهدى‏، چاپ اوّل.
  31. کشّى، محمد بن عمر، (۱۳۴۸ ش)، رجال الکشی‏، مشهد: انتشارات دانشگاه مشهد.
  32. کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، (۱۴۰۷ ق‏)، الکافی، تحقیق و تصحیح: على‏اکبر غفارى و محمد آخوندى، تهران: دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم.
  33. مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى‏، (۱۴۰۳ ق‏)، بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏، چاپ دوم.
  34. مرتضى، بسام،‏ (۱۴۲۶ق‏)، زبدة المقال من معجم الرجال، بیروت: دار المحجه البیضاء، چاپ اوّل.‏
  35. مظاهرى، حسین، (۱۴۲۸ق‏)، الثقات الأخیار من رواة الأخبار، قم: موسسة الزهراء۳الثقافیة الدراسیة، چاپ اوّل.
  36. نجاشی، احمد بن علی، (۱۴۰۷ق)، رجال النجاشی‏، قم: انتشارات جامعه مدرسین.
  37. نورمفیدی، سید مجتبی، (۲۱/۱۲/۱۳۸۹ ش). درس رجال و درایه آیة الله نورمفیدی، جلسه بیست و سوم، سایت پایگاه اطلاع رسانی آیة الله سیدمجتبی نور مفیدی، https://m - com/.
نیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه
دوره 19، شماره 38
مقالات جدید
اسفند 1403
صفحه 99-126

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار