نقدی بر پندارۀ «وداد القاضی» دربارۀ جعلی بودن «عهدنامۀ مالک اشتر»و انتساب آن به «فاطمیان»

نوع مقاله : نشریه حدیث و اندیشه

نویسندگان

1 استادیار پژوهشکده علوم اسلامی رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، استادسطوح عالی حوزه و دانشگاه، مشهد، ایران

2 دانش پژوه سطح چهار حوزه علمیه خراسان

3 دانش پژوه سطح4 حوزه علمیه خراسان

چکیده

عهدنامۀ مالک اشتر، به عنوان یکی از متون منسوب به امیرالمؤمنین علی۷، اثری بنیادین در اندیشۀ سیاسی اسلام و  چارچوبی جامع برای حکمرانی اسلامی است. وداد القاضی، پژوهشگر معاصر، با استناد به شواهدی، اصالت انتساب این متن به امام علی۷ را به چالش کشیده و آن را ساختۀ دورۀ فاطمیان می‏داند. این ادعا، پایه‏های استناد به این متن کلیدی را متزلزل می‏سازد. پژوهش حاضر با روش تحلیلی - انتقادی و با تمرکز بر نقد مبانی و شواهد القاضی، در پی پاسخ به این پرسش‏هاست: استدلال‏های القاضی بر انکار اصالت و انتساب فاطمی عهدنامه بر چه مبانی‏ای استوار است؟ این استدلال‏ها در ترازوی نقد تا چه میزان معتبر و قانع‏کننده هستند؟ یافته‏های پژوهش نشان می‏دهد که مهم‏ترین مستندات القاضی در مواجهه با قرائن مستحکم خلاف آن، از استواری لازم برخوردار نیستند؛ طُرُق معتبر و زودهنگامِ نجاشی و شیخ طوسی در قرن پنجم هجری، انتساب متن به امام علی۷ را پیش از دورۀ فاطمیان تأیید می‏کند و هماهنگی عمیق محتوای عهدنامه با خطبه‏ها و نامه‏های مسلَّم امام در نهج البلاغه و مصادر کهن، ادّعای جعل در دورۀ متأخّر را رد می‏کند. در نتیجه، ادعای جعل و انتساب فاطمی عهدنامه را فاقد پشتوانۀ علمی کافی ارزیابی می‏کند و بر اصالت این سند تأکید می‏ورزد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، (۱۳۷۰)، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، مشهد: بنیاد پژوهش‏های اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ چهارم.
  2. ابن حمدون، محمّد، (۱۳۸۱)، التذکرة الحمدونیّة فی السیاسة و الآداب الملکیّة، بیروت: دار صادر، چاپ ششم.
  3. ابن شعبه حرّانی، حسن، (۱۳۹۳)، تحف العقول، قم: دارالحدیث، چاپ پنجم.
  4. ابن غضائری، احمد، (۱۳۹۴)، الرجال لإبن الغضائری، قم: دارالحدیث، چاپ یازدهم.
  5. ابن کثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر دمشقی، (۱۳۹۰)، البدایة و النهایة، قاهره: مرکز البحوث و الدراسات العربیة الاسلامیّة، چاپ سوم.
  6. اتابکی ابن تغری، یوسف، (۱۳۹۵)، النجوم الزاهرة فی ملوک المصر و القاهرة، قاهرة: وزارة التقافة و الارشاد القومی، چاپ سوم،
  7. انصاری، حسن، (۱۳۹۵)، روایت و نسخه‏ای جدید از عهدنامۀ مالک اشتر، بررسی‏های تاریخی: مقالات و نوشته های حسن انصاری در حوزه تاریخ و فرهنگ ایران‏زمین: https://ansari.kateban.com/post/3149
  8. القاضی، وداد، (۱۴۰۳)، یک سند سیاسی از دوران فاطمی متقدم، تهران: کرگدن، چاپ هفتم.
  9. تستری، محمّدتقی، (۱۳۹۷)، قاموس الرجال، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم.
  10. تمیمی، ابن حیون، (۱۳۸۵)، دعائم الاسلام، قم: اسماعیان، چاپ هفتم.
  11. تمیمی آمدی، عبدالوهاب، (۱۳۹۵)، غرر الحکم و درر الکلم، قم: دارالحدیث، چاپ هشتم.
  12. جاحظ، عمر، (۱۳۶۴)، التاج فی اخلاق الملوک، قاهره: المطبعة الامیریة، چاپ ششم.
  13. حائری حسینی، سید کاظم، (۱۴۲۳)، القضاء فی الفقه الاسلامی، قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ دوم.
  14. حلّی، حسن بن یوسف، (۱۳۹۳)، خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال، قم: فقاهت، چاپ پنجم.
  15. خمینی، سید روح الله، (۱۳۹۲)، المکاسب المحرمة، قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ چهارم.
  16. خویی، ابوالقاسم، (۱۳۷۲)، معجم رجال الحدیث، قم: بی‏نا، چاپ پنجم.
  17. دینوری، احمد بن مروان، (۱۳۹۵)، المجالسة و جواهر العلم، بحرین: جمعیّة التربیة الاسلامیّة، چاپ هفتم.
  18. رضی، محمد بن الحسین، (۱۳۸۷)، نهج البلاغه، قم: نشر الهادی، چاپ سی و دوم.
  19. شبیری زنجانی، موسی، (۱۳۸۶)، تصحیح رجال نجاشی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ پنجم.
  20. صدوق ابن بابویه، محمّد بن علی، (۱۳۹۰)، الخصال، تهران: کتابچی، چاپ سیزدهم.
  21. طبری، محمد بن جریر، (۱۳۹۴)، تاریخ طبری، تهران: اساطیر، چاپ دهم.
  22. طباطبایی حکیم، سید محمّدسعید، (۱۴۲۸)، مصباح المنهاج التجارة، نجف: موسسة الحکمة الثقافیة الاسلامیة، چاپ اوّل.
  23. طوسی، محمّد بن الحسن، (۱۳۸۷)، تهذیب الاحکام، نور وحی، تهران: چاپ ششم.
  24. ــــــــــ ، (۱۳۹۸)، رجال الطوسی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ نهم.
  25. ــــــــــ ، (۱۴۰۱)، الفهرست، قم: فقاهت، چاپ نهم.
  26. عافی خراسانی، محمّد، (۱۴۰۱)، نقدی گذرا بر وداد قاضی و مقالۀ او دربارۀ عهدنامۀ مالک اشتراز محمد عافی خراسانی، یادداشت منتشر شده در سایت شبکه اجتهاد: ۲۵/۸/۱۴۰۱، https://ijtihadnet.ir
  27. عامری، محمّد، (۱۳۹۰)، السعادة و الاسعاد فی السیرة الانسانیّة، قم: آیت اشرا، چاپ دوم.
  28. قلقشندی، احمد، (۱۳۹۹)، صبح الأعشی فی صناعة الإنشاء، قم: دار الکتب العلمیّة، چاپ هفتم.
  29. ــــــــــ ، (۱۳۸۲)، مآثر الانافة فی معالم الخلافة، بیروت: عالم الکتب، چاپ ششم.
  30. کشّی، محمد بن عمر، (۱۳۴۸)، الرجال، مشهد: انتشارات دانشگاه مشهد.
  31. مامقانی، عبدالله، (۱۴۰۰)، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم: آل البیت، چاپ هشتم.
  32. متّقی هندی، بن حسام‏الدین، (۱۳۷۶)، کنز العمّال فی أحادیث الأقوال و الأفعال، قم: دارالحدیث، چاپ دوم.
  33. مروی: واد، (۱۴۰۳)، درس خارج اخذ اجرت بر قضاوت، جلسه۵۹، مسلسل۴۸۵، ۱۰/۱۰/۱۴۰۳، پایگاه اطلاع رسانی استاد حاج شیخ جواد مروی، B2ir/fn5176
  34. مجلسی، محمّدباقر، (۱۳۸۱)، بحار الأنوار، تهران: المکتب الاسلامیة، چاپ چهارم.
  35. مغربی، قاضی نعمان بن محمد، (۱۳۸۷)، دعائم الاسلام، قم: موسسه آل البیت:، چاپ دوم.
  36. مظفر، محمّدرضا، (۱۴۰۲)، اصول الفقه، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ ششم.
  37. ــــــــــ ، (۱۳۹۸)، المنطق، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ پنجم.
  38. مفید، محمّد، (۱۳۹۴)، الاختصاص، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دهم.
  39. منهاج دشتی، ابراهیم، (۱۴۰۴)، عهدنامۀ مالک اشتر، قم: مؤسسه بوستان کتاب، چاپ سوم.
  40. نجاشی، احمد بن علی، (۱۳۷۴)، رجال نجاشی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم.
  41. نویری، شهاب الدین احمد، (۱۳۸۸)، نهایة الأرب فی فنون الأدب، تهران: امیرکبیر، چاپ دهم.
نیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه
دوره 19، شماره 38
مقالات جدید
اسفند 1403
صفحه 243-263

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار