شخصیت‏شناسی و چرایی تضعیف «احمد بن هلال عبرتائی» و تعامل محدّثان و فقیهان با روایات او

نوع مقاله : نشریه حدیث و اندیشه

نویسنده

پژوهشگر سابق پژوهشگاه قرآن و حدیث

چکیده

احمد بن هلال عبرتائی از راویان بحث‏برانگیز شیعی است که نامش در اسناد بیش از ۱۳۵ روایت به چشم می‏خورد. شخصیت او به‏دلیل تعارض میان توثیق‏ و تضعیف عالمان و‏ منابع در هاله‏ای از ابهام قرار دارد؛ مسئله‏ای که اعتبار میراث روایی او را با چالش جدّی مواجه کرده است. این مقاله با بهره‏گیری از روش توصیفی - تحلیلی در پی کشف زوایایِ شخصیت‏شناسیِ عبرتائی، دلایل تضعیفش و تبیین چگونگی تعامل فقها و محدّثان با روایات اوست. دستاورد پژوهش نشان می‏دهد که احمد بن هلال عبرتائی شخصیتی مُعَمَّر بوده که حیات روایی او  دارای دو فصل متمایز است؛ در بخش عمده‏ای از حیاتش راوی موثّق و معتمدی بوده و انحراف عقیدتی و تبدّل رأی، در دهۀ پایانی عمرش رخ داده و منشأ تضعیف رجالی شده است. با این تفکیکِ تاریخی، می‏توان گفت احادیث گزارش‏شده از او، عمدتاً به دوران وثاقت او بازمی‏گردد و از اعتبار لازم برای استناد حدیثی و استنباط فقهی برخوردار است، همچنان‏که تعامل بسیاری از فقها با روایات وی بر همین اساس بوده است. این یافته‏ها ضمن رفع ابهام از شخصیت عبرتائی، تکلیف اعتبارِ بخشی از میراث روایی شیعه را روشن می‏سازد و رویکرد واقع‏بینانه‏تری را پیش روی پژوهشگران این حوزه قرار می‏دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

  1. ابطحی، محمّدعلی، (۱۳۸۹ش)، تهذیب المقال، قم: فرزند مؤلف.
  2. ابن بابویه، علی بن بابویه قمی، (۱۴۰۴ق)، الإمامة والتبصرة، قم: مدرسة الامام المهدی.
  3. ابن داوود حلّی، حسن بن علی، (بی‏تا)، رجال ابن داود، تحقیق: محمدصادق بحرالعلوم، نجف: طبعة حیدریة النجف، چاپ اوّل.
  4. ابن‏قولویه، جعفر بن محمد، (۱۳۵۶ش)، کامل الزیارات، تحقیق: عبدالحسین امینی، نجف: دارالمرتضویه، چاپ اول.
  5. ابن‏ندیم، (۱۳۵۰ش)، الفهرست، تهران: چاپ تجدد.
  6. اردبیلی، محمد بن علی، (۱۴۰۳ق)، جامع الرواة، تصحیح: ابوالحسن شعرانی، قم: مکتبة آیة الله مرعشی.
  7. استرآبادی، میرزا محمد، (بی‏تا)، منهج المقال، چاپ سنگی.
  8. اعرجی، محسن، (۱۴۱۵ق)، عدّة الرجال، قم: اسماعیلیان.
  9. انصاری، مرتضی، (۱۴۱۵ق)، کتاب الخمس، تحقیق: کنگره بین المللی شیخ انصاری، قم: کنگره بین المللی شیخ انصاری، چاپ اوّل.
  10. ــــــــــ ، (بی‏تا)، کتاب الطهارة، قم: موسسه آل البیت.
  11. آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، (۱۴۰۳ق)، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دارالأضواء، چاپ دوم.
  12. آل عصفور بحرانی، حسین، (بی‏تا)، الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع، تحقیق: محسن آل عصفور، ناشر: محقق.
  13. بخشی جویباری، محمدصادق، (۱۴۰۱ش)، «بررسی رویکرد رجالی شیخ صدوق با تأکید بر آثار حدیثی ایشان»، مجله حدیث حوزه، سال ۱۳، ش پیاپی ۲۴.
  14. بروجردی، سید حسین، (۱۳۹۸ق)، نهایة التقریر، مقرر: محمد فاضل لنکرانی، قم: بی‏نا.
  15. ــــــــــ ، (۱۴۱۳ ق)، الموسوعة الرجالیة، مشهد: آستان قدس رضوی، چاپ اوّل.
  16. ــــــــــ ، (۱۴۱۶ ق)، تقریرات آیة اللّٰه بروجردی، مقرر: علی پناه اشتهاردی، قم: دفتر انتشار اسلامی، چاپ اول.
  17. بهایی عاملی، محمد حسین، (۱۴۰۷ق)، الوجیزة، قم: انتشارات فیروزآبادی.
  18. بهبهانی، وحید، (بی‏تا)، تعلیقة الوحید علی منهج المقال، بی‏جا: بی‏نا.
  19. ــــــــــ ، (۱۴۰۴ ق)، الفوائد (ضمن رجال خاقانی)، تحقیق: حسن خاقانی، قم: مکتب إعلام اسلامی، چاپ اوّل.
  20. تستری، محمدتقی، (۱۴۲۲ق)، قاموس الرجال، قم: نشر اسلامی، چاپ اوّل.
  21. جزایری، عبدالنبی، (۱۴۱۸ق)، حاوی الأقوال فی معرفة الرجال، تحقیق: موسسة الهدایة لاحیاء التراث، قم: ریاض ناصری، چاپ اوّل.
  22. حائری، محمّد بن اسماعیل، (۱۴۱۶ق)، منتهی المقال، قم: مؤسسۀ آل البیت، چاپ اوّل.
  23. حسن بن زین ‏الدین، (۱۴۱۹ق)، تحریر الطاووسی،تحقیق: فاضل جواهری، قم: مکتب آیة ‏اللّه مرعشی.
  24. ــــــــــ ، (بی‏تا)، منتقی الجمان، تحقیق: علی‏اکبر غفاری، قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
  25. حسین بن عبدالوهاب، (بی‏تا)، عیون المعجزات، قم: مکتبة الداوری.
  26. حسینی تفرشی، مصطفی بن الحسین ، (۱۴۱۸ق)، نقد الرجال، تحقیق: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، چاپ اوّل.
  27. حکیم، محسن، (۱۴۰۴ق)، مستمسک العروة الوثقی، قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
  28. حلّی، حسن بن یوسف، (۱۴۱۲ق)، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه.
  29. ــــــــــ ، (۱۴۱۸ق)، مختلف الشیعة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اوّل.
  30. حموی، شهاب الدین یاقوت بن عبدالله، (۱۳۹۹ق)، معجم البلدان، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  31. خاقانی، علی، (۱۴۰۴ق)، رجال الخاقانی، تحقیق: محمدصادق بحر العلوم، بی‏جا: نشر الاعلام الاسلامی.
  32. خزّاز، علی بن محمّد، (۱۴۰۲ق)، کفایة الأثر فی النص علی الإمامة الاثنی عشر، تصحیح: عبداللطیف حسنی کوه‏کمری، قم: بیدار.
  33. خویی، ابوالقاسم، (۱۴۱۰ق)، معجم رجال الحدیث، قم: مدینة العلم، چاپ سوم.
  34. ــــــــــ ، (۱۴۲۶ق)، الموسوعه الامام الخوئی، نجف: مؤسسۀ احیاء آثار امام خوئی.
  35. داوری، مسلم، (بی‏تا)، اصول علم الرجال بین النظریة و التطبیق، تحقیق: محمدعلی علی معلم، ناشر:مؤلف، چاپ دوم.
  36. شبیری زنجانی، سید موسی، (۱۴۱۹ق)، کتاب النکاح، قم: مؤسسه پژوهشی رای‏پرداز.
  37. شهید اول، (۱۴۱۹ق)، الذکری الشیعة فی احکام الشریعة، قم: مؤسسة آل البیت.
  38. شهید ثانی، زین‏الدین بن علی، (۱۳۸۱ ش)، الرعایة فی علم الدرایة، تحقیق: مرکز ابحاث و دراسات اسلامی، قم: بی‏نا، چاپ اوّل.
  39. صدوق، محمد بن علی بن الحسین، (۱۳۷۶ش)، الأمالی، تهران: کتابچی، چاپ ششم.
  40. ــــــــــ ، (۱۳۹۸ق)، التوحید، تحقیق: هاشم حسینی، قم: جامعه مدرسین، چاپ اوّل.
  41. ــــــــــ ، (۱۳۷۸ش)، عیون أخبار الرضا، انتشارات جهان، چاپ اوّل.
  42. ــــــــــ ، (۱۴۱۳ق)، کتاب من لا یحضره الفقیه، قم: مؤسسۀ نشر اسلامی، چاپ سوم.
  43. ــــــــــ ، (الف ۱۳۹۵ق)، کمال الدین، تهران: دارالکتب الاسلامیة، چاپ اوّل.
  44. ــــــــــ ، (ب ۱۳۹۵ق)، علل الشرایع، قم: انتشارات مکتبة الداوری، بی‏تا.
  45. صدوق، محمد بن علی بن بابویه، (۱۴۰۳ق)، معانی الأخبار، تحقیق: علی اکبرغفاری، قم: نشراسلامی، چاپ اوّل.
  46. صفّار، محمّد بن الحسن، (۱۴۰۴ق)، بصائرالدرجات، تصحیح: محسن بن عباسعلی، قم: مکتبة آیة الله مرعشی.
  47. طباطبائی، علی، (۱۴۰۴ق)، ریاض المسائل، قم: موسسۀ آل البیت.
  48. طوسی، محمد بن الحسن، (۱۳۷۳ش)، رجال الطوسی، قم: جامعه مدرسین، چاپ سوم.
  49. ــــــــــ ، (۱۳۶۵ ش)، تهذیب الأحکام، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم.
  50. ــــــــــ ، (۱۳۹۰ق)، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، تحقیق: سید حسن خرسان، تهران: دارالکتب السلامیه.
  51. ــــــــــ ، (۱۴۰۴ق)، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشّی)، تعلیق: میرداماد استرآبادی، تحقیق: سیدمهدی رجالی، قم: مؤسسة آل‏البیت، چاپ اوّل.
  52. ــــــــــ ، (۱۴۱۱ق)، الغیبة، قم: مؤسسة معارف اسلامی، چاپ اوّل.
  53. ــــــــــ ، (۱۴۱۷ق)، العدّة فی الاُصول الفقه، تحقیق: محمدرضا انصاری، قم: ستاره.
  54. ــــــــــ ، (بی‏تا)، الفهرست، تحقیق: محمدصادق بحرالعلوم، نجف اشرف: مکتبة المرتضویه.
  55. علامه حلّی، حسن بن یوسف، (۱۴۱۷ق)، خلاصة الأقوال، تحقیق: جواد قیومی، قم: نشر اسلامی.
  56. علیاری، ملا علی، (بی‏تا)، بهجة الآمال فی شرح زبدة المقال، تصحیح: هدایت الله مسترحمی، تهران: بی‏نا.
  57. غضائری، احمد بن الحسین، (۱۴۲۲ق)، الرجال، تحقیق: محمدرضا حسینی جلالی، قم: دارالحدیث، چاپ اوّل.
  58. قهپائی، عنایة الله، (بی‏تا)، مجمع الرجال، تصحیح وتعلیق: سید ضیاء الدین اصفهانی، قم: بی‏نا.
  59. کامیاب مسلم؛ عرفان، امیر محسن، (اردیبهشت ۱۳۹۳ش)، «کاوشی در بازشناسی احمد بن هلال عبرتائی از مدعیان دروغین وکالت»، فصلنامۀ انتظار موعود، دورۀ ۱۴، ش۴۴، صص۱۶۲ - ۱۳۷.
  60. کجوری، مهدی، (۱۴۲۸ق)، الفوائد الرجالیة، تحقیق: محمدکاظم رحمان‏ستایش، قم: دارالحدیث.
  61. کلباسی، محمد، (۱۳۸۰ ش)، الرسائل الرجالیة، تحقیق: محمدحسین درایتی، قم: دارالحدیث، چاپ اوّل.
  62. کلینی، محمد بن یعقوب، (۱۳۶۵ ش)، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیة، چاپ چهارم.
  63. ماحوزی، سلیمان بن عبداللّه، (۱۴۱۲ق)، معراج الکمال إلی معرفة الرجال، تحقیق: مهدی رجائی، قم: محقق عونیانی، چاپ اوّل.
  64. مامقانی، عبداللّه، (۱۴۲۶ق)، تنقیح المقال، تحقیق: محی‏الدین مامقانی، قم: مؤسسة آل ‏البیت، چاپ اول.
  65. مجلسی، محمدباقر، (۱۴۰۲ ق)، بحار الأنوار، بیروت: مؤسسه الوفاء.
  66. مجلسی، محمّدتقی، (۱۴۰۶ق)، روضة المتقین، تهران: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
  67. محقق بحرانی، (بی‏تا)، الحدائق الناظرة، به کوشش: محمّدتقی ایروانی، قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
  68. محقق گرفمی، البرز؛ سجاده سید علی؛ دلبری، سید علی، (بهار ۱۴۰۳ش)، «بازشناسی وضعیت رجالی احمد بن هلال عبرتائی» مجله مشکاة، دورۀ ۴۳، شمارۀ پیاپی۱۶۲، صص۸۰ - ۱۰۴.
  69. مسعودی، علی بن حسین، (۱۴۲۶ق)، اثبات الوصیة، قم: انصاریان.
  70. نجاشی، ابوالعباس احمد بن علی، (۱۴۱۸ق)، رجال النجاشی، تحقیق: موسی زنجانی، قم: نشر اسلامی، چاپ ششم.
  71. نجفی، محمدحسن، (۱۳۶۵ش)، جواهرالکلام، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم.
  72. نعمانی، محمد بن ابراهیم بن ابی زینب، (۱۳۷۹ق)، الغیبة، تهران: نشر صدوق، چاپ اول.
  73. نمازی شاهرودی، علی، (۱۴۱۲ق)، مستدرکات علم رجال الحدیث، تهران: شفق، چاپ اوّل.
  74. نوری، میرزا حسین، (۱۴۱۵ق)، خاتمة المستدرک، قم: مؤسسة آل البیت.
  75. عریضی، علی بن جعفر (۱۴۰۹ق)، مسائل علی بن جعفر، قم: موسسة آل البیت چاپ اول.
نیم سالنامه علمی-ترویجی حدیث و اندیشه
دوره 19، شماره 38
مقالات جدید
اسفند 1403
صفحه 265-292

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار